سندرم متابولیک چيست؟

حسام کاظمزاد*

 

براساس پيش‌بيني سازمان جهاني بهداشت، تا سال۲۰۲۰ بيماري‌هاي مزمن غير واگير عامل سه چهارم موارد مرگ ‌و مير در كشورهاي در حال توسعه خواهند بود. تغييرات الگوي غذايي، كاهش فعّاليّت جسمي و افزايش مصرف دخانيات كه «سندرم دنياي جديد» و يا «شيوة زندگي» ناميده مي‌شود، علّت اساسي همه‌گيري بيماري‌هاي غير واگير در طول سال‌هاي اخير و آتي خواهد بود.

سندرم متابوليک يک عامل خطرساز بيماري‌هاي قلبي-عروقي و ديابت محسوب مي‌شود كه از دوران کودکي آغاز و در بزرگسالي علامت‌دار مي‌شود. وجود همزمان چندين عامل خطرساز كه از عوامل خطرزاي ديابت نوع دوم و بيماري‌هاي قلبي- عروقي‌‌اند (يعني چاقي شکمي، بالا بودن قند خون، اختلال چربي خون و پرفشاري خون)، احتمال وجود سندرم متابوليک را مطرح مي‌کند. سندرم متابولیک به خودی خود بیماری نیست، بلکه مجموعه‌ای از ویژگی‌های نامطلوب ناشی از عادات و زندگی نادرست است.

تغيير سبك زندگي از طريق عوامل مختلف، باعث افزايش بيماري‌هاي غير واگير مي‌شود كه از اصلي‌ترين آنها بي‌تحرّکي است. همچنين تغيير رژيم غذايي به صورت گرايش به انواع چربي‌هاي اشباع مانند انواع روغن جامد، کلسترول، مواد قندي، غذاهاي پرانرژي با ظاهر جذّاب ولي با تركيبات كم ‌ارزش غذايي، ميان ‌وعده‌هاي غذايي چرب يا شيرين و كاهش مصرف مواد غذايي فيبردار به‌شدّت بر خطر ابتلا به بيماري‌هاي غيرواگير مي‌افزايد.

 

ميزان شيوع در ايران و جهان

بر اساس چند بررسي صورت گرفته، شيوع کلّی سندرم متابوليك در جمعيت ايراني حدود 33% و در زنان به‌ طور معني‌داري بيشتر از مردان است (40%). بررسي‌ها نشان مي‌دهد كه شيوع سندرم متابوليك در ايران به مراتب بيش از آمريكا و اروپا (25%) و بسياري از كشورهاي ديگر آسيايي است، به‌طوري‌كه شيوع آن در سنين بالاي پنجاه سال به 41% مي‌رسد.

 

اهمّيّت سندرم متابوليك

افراد دچار این سندرم، در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به بیماری‌های مرتبط با رسوب چربی در دیوارة سرخرگ‌ها (آترواسکلروز) قرار دارند. بیماری قلبی کرونری که ممکن است منجر به حملة قلبی شود، تنها نمونه‌ای از این بیماری‌هاست. سکتة مغزی و بیماری عروق محیطی مثال‌های دیگری هستند. همچنین احتمال ابتلا به دیابت نوع 2 در افراد دچار سندرم متابولیک بیشتر است. مطالعات نشان داده‌اند در اين سندرم، خطر بروز بيماري‌هاي ايسكمي قلبي-عروقي تا دو برابر و ديابت شيرين تا پنج برابر افزايش مي‌يابد.

 

علل سندرم متابوليك

عوامل و دلایل بروز این سندرم ناشناخته‌اند. بیشتر افراد مبتلا، سالخورده، چاق، کم‌تحرّک و دارای درجه‌ای از مقاومت به انسولین هستند. مهم‌ترین عوامل مؤثر ابتلا به این سندرم عبارت‌اند از:

1- سابقة ‌ژنتیکی

2- وزن

3- پيري

4- شیوة‌ زندگی

در اینکه چاقی و یا مقاومت به انسولین علّت سندرم متابولیک است یا محصول جنبی ناهنجاری متابولیکی، اختلاف نظر وجود دارد. برخی محقّقان نیز ناهنجاری سوخت‌وساز و در پی آن افزایش اسید اوریک ناشی از فروکتوز رژیم غذایی را عامل دیگری برای پیدایش سندرم متابولیک می‌دانند.

 

علائم و عوارض این سندرم چيست؟

o       در حقیقت بارزترین علامت این سندرم، افزایش قطر چربی دور شکم یا چاقی مفرط ناحیة‌ شکم است

o       افزایش قند خون ناشتا (حالتی که فرد حداقل هشت ساعت پیش از نمونه‌گیری خون هیچ غذایی مصرف نکرده باشد)، دیابت قندی نوع دو

o       مقاومت به انسولین

o       فشار ‌خون بالا

o       افزایش تری‌گلیسیرید (چربی خون)

o       کاهش HDL یا چربی مفید خون

o       افزایش اسید‌ اوریک

o       از دیگر علائم و بیماری‌های مرتبط می‌توان به سندرم کبد چرب (حالتی که به دلیل افزایش و تجمّع چربی در کبد کار طبیعی آن مختل می‌شود)، هموکروماتوزیس یا افزایش آهن خون و خال‌های پوستی سیاه ‌رنگ اشاره کرد.

 

سندرم متابولیک چگونه تشخیص داده می‌شود ؟

·        بر اساس تقسیم‌ بندی انجمن قلب آمریکا با توجّه به راهنماهای تعریف ‌شده، در صورت داشتن بیشتر از سه ویژگی زیر، فرد، مبتلا به سندرم متابولیک است:

·        دور کمر بیشتر از 88 سانتی‌متر برای زنان و 102 سانتی‌متر برای مردان.

·        تجمّع زیاد چربی زیرجلدی در قسمت تنه، مخصوصاً در ناحیة شکمی (abdominal) كه چاقی آندروئید (android) یا سیبی‌ شکل نامیده می‌شود و این نوع چاقی در آقایان معمول‌تر است، فرم چاقي در زنان گلابي‌شكل است.

 

·        سطوح تری‌گلیسرید خون بالاتر از 150 میلی‌گرم در دسی‌لیتر و یا بالاتر از 7/1 میلی‌مول در لیتر و یا تحت درمان بودن با داروهای کاهندة تری‌گلیسرید بالا.

·        HDL   یا کلسترول خوب پایین‌تر از 40 میلی‌گرم در دسی‌لیتر در آقایان و پایین‌تر از 50 میلی‌گرم در دسی‌لیتر در زنان و یا دریافت درمان دارویی به منظور پایین بودن HDL خون.

·        فشار خون سیستولیک بالاتر از 120 میلی‌متر جیوه و فشار خون دیاستولیک بالاتر از 80 میلی‌متر جیوه و یا دریافت درمان دارویی به منظور درمان پُرفشاری خون.

·        سطوح افزایش یافتة قند خون ناشتا در حدّ بالاتر از 110 میلی‌گرم در دسی‌لیتر و یا دریافت درمان دارویی به منظور درمان بالا بودن قند خون.

 

چگونه از بروز سندرم متابوليك پيشگيري كنيم؟

انستيتو ملّي قلب، ريه و خون در آمريكا در همين مورد چند راه كار ارائه كرده است:

قدم اول درمان برای کاهش عوامل خطرساز سندرم متابولیک،‌ اصلاح سبک زندگی است:

- حفظ وزن مطلوب و کاهش وزن در صورت اضافه بودن آن ( BMI  کمتر از 25 )

- افزایش فعّالیّت بدنی، حداقل سی دقیقه فعّالیّت بدنی با شدّت متوسّط در اغلب روزهای هفته

- عادات سالم غذا خوردن ازجمله کاهش مصرف چربی‌های اشباع‌، چربی‌‌های ترانس و کلسترول

- حفظ شاخص تودة بدني در حدّ سالم كه زير 25 است.

- نگه داشتن اندازة دور كمر در حدّ سالم كه براي زنان كمتر از 88 سانتی‌متر و براي مردان كمتر از 102 سانتی‌متر اندازة ايده‌آل است.

- حفظ وزن سالم و مشورت با پزشك براي كشف بهترين شيوه براي نگه داشتن وزن بدن در حدّ بي‌خطر و دنبال كردن رژيم غذايي كم‌كالري و با كلسترول و چربي كم

- مراجعة منظّم به پزشك براي آزمايش فشار خون،كلسترول و قند خون ناشتا

- مصرف حدود ۵۰۰ سی‌سی شیر یا سایر فرآورده‌های لبنی خطر ابتلا به سندرم متابولیک را به نصف می‌رساند.

- مصرف سدیم به کمتر از 200 میلی­گرم در روز محدود شود. همچنین دریافت1200-1000 میلی‌گرم کلسیم و3500 میلی‌گرم پتاسیم در روز، به‌ویژه درصورتی‌که فرد از فشار خون بالا رنج می‌برد توصیه می‌شود.     

- دریافت پنج تا شش واحد میوه و سبزی و شش واحد محصولات غذایی تهیّه‌شده از دانة کامل غلات و افزایش تدریجی فیبر خوراکی به 20 تا 30 گرم در روز توصیه می‌شود.

- از مصرف مقادیر کافی مواد غذایی حاوی اسید فولیک، B6 و ویتامین E اطمینان حاصل شود و در صورت لزوم از غذاهای غنی‌شده استفاده گردد.

- مصرف گوشت­های فراوری شده به علّت غنی بودن آنها به چربی اشباع و سدیم کاهش یابد و از لبنیات بدون چربی و کم‌چرب (1% چربی) استفاده شود.

- مصرف مواد غذایی حاوی روغن‌های نباتی و هیدروژنه، مصرف نوشیدنی­ها و استفاده از غذاهایی­ که به آنها شکر اضافه شده است کاهش یابد.

- آنچه به‌وضوح از بیماری‌های ناشی‌شده از این سندرم می‌توان دریافت؛ نقش استرس است. استرس در بالا رفتن فشار و قند خون، برهم خوردن تعادل چربی خون LDL)و HDL) نقش دارد. پس با کاهش استرس می‌توان خطر درگیری با این سندرم را به میزان زیادی کاهش داد.

 

 

درمان

اولین و بهترین راه جلوگیری از بروز سندرم متابولیک، تغییر شیوة‌ زندگی و بهبود کیفی آن است، امّا به هر ترتیب درمان دارویی نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. البته باید توجّه داشت که سندرم‌ها با توجّه به تعریف آنها درمان قطعی دارویی ندارند و داروهای تجویز شده تنها به برطرف کردن علامت‌ها می‌پردازند. در پزشکی به این نوع درمان، «درمان حمایتی» یا «علامتی» می‌گویند.

معمولاً بیماری‌های ايجاد شده در سندرم متابولیک جداگانه درمان می‌شوند. برای درمان فشار خون از داروهای مدر و همچنین داروهای معمول کاهندة فشار خون استفاده می‌شود. داروهای مربوط به کلسترول هنگامی‌که LDL و تری‌گلیسیرید افزایش یابند و یا HDL کاهش یابد، مورد استفاده قرار می‌گیرند. برای درمان افزایش قند خون هم دربارة مصرف داروهای پایین آورندة قند خون چون متفورمین (Metformin) اظهار نظرهای متفاوتی وجود دارد.

 

تغییر شیوة زندگی

تحت کنترل در آوردن تمامي عوامل خطرساز سندرم متابوليک کار دشواري است، ولي از طريق تغيير سبک زندگي و نيز در برخي موارد از طريق دارودرماني مي‌توان تمامي مشکلات اين سندرم را تحت کنترل در آورد و بهبود بخشيد. به دلیل اینکه افراد کم‌درآمد، از مواد غذایی پرکالری و کم ‌فایده که ارزان‌ترند استفاده می‌کنند، چاقی در آنها بیشتر دیده می‌شود. چاقی و البته کمبود ریزمغذّی‌ها باعث شیوع بیشتر سندرم متابولیک در این افراد می‌شود؛ از این رو باید تمهیداتی اندیشید تا سبد غذایی این خانوارها تغییر یابد تا بتوان از بروز این‌گونه بیماری‌ها پیشگیری کرد .

 

فعّالیّت بدنی
پزشکان به انجام سی تا شصت دقيقه فعّاليّت بدني با شدّت متوسّط در روز توصيه مي‌کنند.

کاهش وزن

جالب است که بدانيد اگر شما از افزايش وزن بي‌رويه رنج مي‌بريد و ده‌ها کيلوگرم با وزن مطلوب خود فاصله داريد نا اميد نشويد، چراکه مطالعات نشان داده‌اند که حتّي کاهش پنج تا ده درصدي از وزن بدن به کاهش سطح انسولين و فشار خون کمک می‌کند و خطر ابتلا به بيماري ديابت را نيز کاهش مي‌دهد.

با توجّه به تأثير محافظتي كاهش وزن، حتّي به مقدار جزئي (حداقل 3/1% براي مردان و 5/2% براي زنان) در بروز سندرم متابوليك، اجراي برنامه‌هاي تشويقي و آموزشي براي كاهش وزن در افراد مبتلا به اضافه وزن و چاقي توصيه مي‌شود.

 

رژيم غذايي سالم

رژيم غذايي کنترل فشار خون بالا و رژيم غذايي مديترانه‌ای، همچنین بسياري از رژيم‌هاي غذايي سالم ديگر، علاوه بر کاهش وزن مزيّت‌هاي بسيار ديگري را براي سلامتي فرد به همراه مي‌آورند. اين رژيم‌ها بر مصرف ميوه، سبزيجات، ماهي و غلات کامل و سبوس‌دار تمرکز دارند و در آنها مصرف چربي‌هاي ناسالم محدود شده است. معمولاً توصيه مي‌شود که غذاهاي پُرفيبر بخوريد. مطمئن شويد که غلات آماده، حبوبات، ميوه‌ها و سبزيجات همواره در سبد خريد شما وجود داشته باشند. اين مواد غذايي غني از فيبر هستند، در نتيجه مصرف آنها سطح انسولين را کاهش مي‌دهد.

 

ترک سيگار

استعمال دخانيات، مقاومت به انسولين و پيامدهاي ناشي از سندرم متابوليک را افزايش مي‌دهد و منجر به وخيم‌تر شدن عوارض ناشي از سندرم متابوليک مي‌شود. مصرف روزانة آسپيرين، البته بعد از مشورت پزشک و کسب اجازه از او، منجر به کاهش خطر بيماري‌هاي قلبي و سکته در مبتلايان به سندرم متابوليک مي‌شود.

 

يافته‌هاي جديد

يافته‌ها حاكي از ارتباط معكوس بين مصرف غلات كامل با سندرم متابوليك، پرفشاري خون و هيپرتري گليسريدمي هستند. همچنين رابطة مثبتي بين مصرف غلات تصفيه‌شده با عوامل خطرزاي متابوليك مشاهده شده است.

تأثیر مکمّل یاری فیبر غذایی بر روی فشار خون در آزمایش‌های مختلف در دهه‌های اخیر مورد بررسی قرار گرفته که نقش فیبر را در کاهش فشار خون اثبات کرده اند. مطالعه‌ای مطرح کرده است که رژیم غذایی حاوی دانه‌های پرفیبر (fiber-rich grains)، میوه و سبزیجات، نیاز به دارو درمانی با داروهای ضدّ فشار خون (antihypertensive) را بسیار کاهش می‌دهد و موجب بهبود کنترل فشار خون در افراد دچار ‌هایپرتانسیون (فشار خون بالا) می‌شود.

 

منابع فیبر غذایی

 بر اساس توصیه‌های مؤسّسة پزشکی و تغذیه، دریافت کافی فیبر برای مردان 38 گرم در روز و برای زنان 25 گرم در روز است. به‌ طورکلّی فیبرها در میوه‌ها، سبزیجات و غلات کامل یافت می‌شوند. فیبرهای محلول که تأثیر زیادی بر عوامل دخیل در سندرم متابولیک دارند، در حبوبات، جو، جوی دوسر، سیب، توت فرنگی، مرکبات و هویج وجود دارند.

 

عوامل خطر
استرس، اضافه وزن و چاقی، شیوة زندگی نشسته، سن، دیابت، بیماری عروق کرونری و ... از عوامل خطر سندرم متابوليك محسوب می‌شوند.

بحث و نتيجه‌گيري

سندرم متابوليك علاوه بر پيامدهاي باليني مثل سرطان، ديابت مليتوس، بيماري كيسة صفرا، رفلكس گوارشي، بيماري‌هاي قلبي-عروقي، افزايش چربي خون، تخمدان پلي‌كيستيك، آپنة خواب، مشكل دفع ادرار و مرگ زودرس عوارض ديگري شامل پيامدهاي اجتماعي مانند از دست دادن اعتبار، نارسايي در رفتارهاي خوراكي، تبعيض و ... را به همراه دارد.

توزيع بافت چربي شكمي بر ظاهر افراد هم اثر می‌گذارد و از لحاظ روحي و رواني هم تأثير بدي مي‌گذارد و هم به عنوان شاخصي از عدم آمادگي جسماني افراد محسوب می‌شود. در كنار اين مسائل، هزينه‌هاي مستقيم پزشكي و هزینه‌های غير مستقيم (غيبت از كار، مشكل در انجام مأموريت‌هاي محوّله و روزمرّه) را نبايد از نظر دور داشت.

استفاده ازاين مقاله باذكر منبع بلامانع است.

 

* دانشجوي كار‌شناسي ارشد علوم تغذيه    Email:  h.kazemzad@yahoo.com